Molens in Nederland; bakens in het landschap – een studie

Een zoektocht naar een nieuwe typ molen. Modern, zelfvoorzienend en een toevoeging aan het landschap.

 

Nederland en molens: ze horen bij elkaar, al eeuwenlang. Ruim voor de Gouden Eeuw speelden molens al een belangrijke rol in de economische en landschappelijke ontwikkeling en het sociale leven van Nederland. Dat werd later anders: de industriële revolutie zette in Nederland weliswaar laat in, maar rond 1920 werden molens toch definitief naar de rand van de maatschappij verdrongen.

Molens behoren tot Nederlands meest herkenbare monumenten. Het zijn, net als kerktorens, watertorens en vuurtorens, bakens in het landschap, herkenningspunten in het silhouet van steden en dorpen. Deze eenwording van het vlakke landschap, de indrukwekkende lucht en de molen bouwwerken is vereeuwigd in de talloze schilderijen die Nederlandse meesters door eeuwen heen hebben gemaakt. Mede dankzij deze kunstenaars is Nederland het molenland bij uitstek geworden en gebleven.

Molens zijn niet alleen monumenten van techniek en economische ontwikkeling, maar ook van herinnering en nostalgie. Ze figureren overal in ons leven, van televisiecommercial tot melkkarton, van een schilderij van Johan Hendr tot de sleutelhangers in een souvenirwinkel. Dat molens hun oorspronkelijke economische belang in een proces van honderd jaar verloren, lijkt daar weinig aan af te doen. Molens worden met Nederland vereenzelvigd. Ze spelen een rol in de collectieve beleving van ons land.

 

aantal molens 1850  aantal molens 2010

1850: Rond 1850 telde Nederland zo’n 7000 papier-, koren-, zaag-, ijzer-, koper- en poldermolens.

2011: Een telling van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed in 2011 bedraagt 1487 molens. Inmiddels hebben 1243 exemplaren hiervan de status van Rijksmonument gekregen.

Halverwege de negentiende eeuw stonden er in Nederland zo’n 10.000 molens, het hoogtepunt van het aantal molens dat in Nederland heeft gestaan. De Zaanstreek en Friesland telden de hoogste dichtheid. De molens waren onbedoeld uitgegroeid tot een beeldbepalend element. Maar toen in de eerste helft van de twintigste eeuw de industrialisatie een hoge vlucht nam, verloren molens hun vanzelfsprekende economische rol. Ze verdwenen in hoog tempo uit het landschap.

De vele spectaculaire verbeteringen van de eeuwenoude windmolen kwamen te laat. Reeds op het einde van de 17e eeuw, rond dezelfde tijd dat deze innovaties verschenen, werd de eerste korenmolen omgebouwd van windkracht naar stoomkracht – en verscheen de zwarte rook die daarmee gepaard ging. Rond 1850 vonden stoommolens steeds meer ingang en begon het belang van windmolens te tanen. Bovendien sloegen het zelfkruimechanisme, de zeilen met zelfzwichting en de ijzeren verstevigingen maar erg traag aan – in veel landen en regio’s (waaronder Nederland) werden ze zelfs nooit of nauwelijks gebruikt.

Screen Shot 2017-11-01 at 16.46.19

Samengesteld molentype

Het type molen dat onze voorkeur heeft gekregen is de samengestelde molen met een schuur, werkplaats of aangebouwde woning. Binnen deze intepretatie dient de toren voornamelijk voor het opwekken van windenergie en biedt daarnaast een aantal karakteristieke torenkamers voor verschillende activiteiten. De horizontal aanbouw kan de rest van het programma huisvesten, zoals wonen en, garage en werkplaats.

Silhouette

Het kenmerkende silhouette van de molen is een belangrijke te behouden waarde. Staand in het landschap dient het bouwwerk van ver af herkend te worden als een molen. De samengestelling van de toren en de laag bouw produceert een enkel silhouette; een samengesmolten vorm.

Screen Shot 2017-11-01 at 16.46.49 Screen Shot 2017-11-01 at 16.46.56

Windmolenrok wordt doorlopend dak

Op basis van de samengestelde molentypen, zoals olie- en zaagmolen, hebben we ervoor gekozen om de toren en bijbehorende ruimten in éen vorm te smelten. De rieten rok van de molen toren wordt hierbij doorgetrokken en vormt het dak van de overige vertrekken in dit gebouw. De Silhouette van het bouwwerk refereert naar de silhouette van een samengestelde molen, zoals hieronder afgebeeld. Echter is de samenstelling tot een geheel gemaakt door het riet door te laten lopen tot op de onderbouw. De keuze voor 3 wieken is een verwijzing naar de hedendaagse windturbines, daarnaast levert deze opzet ook een hoger rendement.

Molen in schilderij_BP_licht hout